8 listopada 2026 · 7 min czytania · Oktawian Żebrowski
Czy karać pracownika za kliknięcie w phishing – nawet w teście?
Pracownik kliknął w link z symulowanego phishingu. Upomnienie, nagana, a może nic? Co pozwala Kodeks pracy, co mówią badania i jak ułożyć zasady, które naprawdę zmniejszają ryzyko.
Firma przeprowadza symulowaną kampanię phishingową. Kilkanaście osób klika, kilka podaje hasło na fałszywej stronie. Na spotkaniu zarządu pada pytanie: „Jakie konsekwencje wyciągniemy wobec tych osób?”
To naturalny odruch – ale w większości przypadków prowadzi w złą stronę. Poniżej wyjaśniam, na co pozwala polskie prawo pracy, co mówią badania o skuteczności kar i jak ułożyć zasady, które faktycznie zmniejszają ryzyko.
Krótka odpowiedź
Za samo kliknięcie w teście – nie karać. Konsekwencje mają sens dopiero wtedy, gdy pracownik świadomie złamał znaną mu procedurę (np. zrealizował przelew na „nowy numer konta” bez wymaganej weryfikacji telefonicznej) albo ukrył incydent. I nawet wtedy kara jest ostatnim, a nie pierwszym narzędziem.
Co pozwala Kodeks pracy
Wobec pracownika na umowie o pracę w grę wchodzą przede wszystkim kary porządkowe z art. 108–113 Kodeksu pracy.
Jakie kary? Za nieprzestrzeganie ustalonej organizacji i porządku w procesie pracy pracodawca może zastosować upomnienie albo naganę. Kary pieniężnej w tej sytuacji zastosować nie można – przepisy dopuszczają ją tylko za naruszenie przepisów BHP lub przeciwpożarowych, nieusprawiedliwioną nieobecność oraz alkohol lub podobne środki w pracy.
Pod jakim warunkiem? Musi istnieć „ustalona organizacja i porządek”, które pracownik naruszył. W praktyce oznacza to, że zasady bezpieczeństwa (np. polityka korzystania z poczty, procedura weryfikacji przelewów) są spisane, wprowadzone i przekazane pracownikowi, najlepiej z potwierdzeniem zapoznania się. Trudno ukarać kogoś za złamanie zasady, której nikt mu nie przedstawił.
Procedura:
- karę można nałożyć najpóźniej 2 tygodnie od dowiedzenia się o naruszeniu i 3 miesiące od jego popełnienia,
- przed nałożeniem kary trzeba pracownika wysłuchać,
- zawiadomienie musi być pisemne – z opisem naruszenia, datą i pouczeniem o prawie do sprzeciwu; odpis trafia do akt osobowych,
- pracownik może wnieść sprzeciw w ciągu 7 dni, a po jego odrzuceniu – w ciągu 14 dni odwołać się do sądu pracy,
- po roku nienagannej pracy kara uważana jest za niebyłą.
Przy wymiarze kary bierze się pod uwagę m.in. stopień winy i dotychczasowy stosunek do obowiązków. Jednorazowe kliknięcie w dobrze przygotowany, realistyczny mail to raczej pomyłka niż zawinione naruszenie porządku.
A cięższe konsekwencje? Odpowiedzialność materialna za szkodę czy rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia z winy pracownika to instrumenty na zupełnie inne sytuacje – rażące, zawinione naruszenia, a nie kliknięcie w test, który z definicji nie wyrządził żadnej szkody.
Test phishingowy a monitoring poczty
Symulowana kampania zbiera dane o konkretnych osobach: kto otworzył, kto kliknął, kto podał hasło, kto zgłosił. To przetwarzanie danych osobowych pracowników, a sama kampania bywa traktowana jako forma kontroli korzystania ze służbowej poczty.
Art. 22³ Kodeksu pracy dopuszcza monitoring służbowej poczty m.in. w celu zapewnienia bezpieczeństwa, ale cel, zakres i sposób monitoringu muszą być określone w regulaminie pracy (lub obwieszczeniu), a pracowników trzeba o nim poinformować co najmniej 2 tygodnie przed uruchomieniem. Do tego dochodzą obowiązki informacyjne z RODO.
Nie oznacza to, że trzeba uprzedzać o terminie każdej kampanii – testy tracą wtedy sens. Wystarczy jasna informacja, że firma prowadzi symulowane ataki phishingowe, w jakim celu i co dzieje się z wynikami. Bez takiej podstawy obrona nawet zwykłej nagany za „oblany test” byłaby bardzo trudna. Zakres obowiązków w konkretnej firmie warto potwierdzić z prawnikiem i IOD.
Co mówią badania
Kary obniżają klikalność – ale za wysoką cenę. W eksperymencie opisanym przez brytyjskie centrum CREST groźba utraty premii zmniejszała podatność na phishing, ale jednocześnie pogarszała poczucie sprawiedliwości, zwiększała lęk i obciążenie psychiczne pracowników. Autorzy zalecają stosowanie kar „z ostrożnością, jeśli w ogóle”. Ten sam raport wskazuje, że sankcje wobec osób, które kliknęły, stosuje ponad 90% badanych organizacji.
Szkolenie po wpadce działa słabiej, niż się wydaje. W 15-miesięcznym badaniu ETH Zurich z udziałem ponad 14 tys. pracowników szkolenie wyświetlane po kliknięciu w symulowany phishing nie zwiększyło odporności, a mogło mieć wręcz odwrotny skutek. Z kolei badanie na ponad 19,5 tys. pracowników UC San Diego Health wykazało, że takie szkolenia obniżały odsetek wpadek średnio tylko o ok. 1,7% w porównaniu z grupą kontrolną, a w 37–51% przypadków strona szkoleniowa była zamykana od razu.
To, co działało, to zgłaszanie. W badaniu ETH Zurich pracownicy zgłaszający podejrzane maile przyciskiem w programie pocztowym okazali się skutecznym, zbiorowym systemem wczesnego wykrywania nowych kampanii – i utrzymali zaangażowanie przez wiele miesięcy.
Wniosek jest prosty: największą wartość mają ludzie, którzy szybko zgłaszają, a nie ci, którzy „nigdy nie klikają” – bo takich nie ma. Z badań wynika też, że skuteczność zależy przede wszystkim od tego, jak dobry jest mail: w zależności od przynęty wpadało od 1,8% do ponad 30% pracowników.
Dlaczego kary za testy szkodzą bezpieczeństwu
To już moja ocena z praktyki, ale zgodna z kierunkiem badań:
- Ludzie zaczynają ukrywać kliknięcia. Pracownik, który boi się nagany, w prawdziwym ataku nie zgłosi, że podał hasło. Atakujący dostaje godziny lub dni zamiast minut.
- Dział bezpieczeństwa staje się przeciwnikiem. Test zamienia się w pułapkę, a zgłoszenia „na wszelki wypadek” znikają.
- Karze się pecha, nie winę. Dobrze przygotowany phishing oszuka niemal każdego – także administratora czy członka zarządu.
- Wynik testu zależy od testującego. Wystarczy trudniejsza przynęta, żeby „oblali” wszyscy. Trudno opierać na tym konsekwencje służbowe.
Proporcjonalna reakcja – propozycja
| Sytuacja | Reakcja |
|---|---|
| Kliknął i od razu zgłosił | podziękowanie – to wzorcowe zachowanie |
| Zgłosił, nie klikając | podziękowanie, uwzględnienie w statystyce zgłoszeń |
| Kliknął, nie zgłosił | krótka informacja zwrotna: co było sygnałem ostrzegawczym, jak zgłaszać |
| Podał hasło lub uruchomił załącznik | jak wyżej + krótka rozmowa lub mini-szkolenie, sprawdzenie, czy konto ma MFA odporne na phishing |
| Powtarzające się wpadki mimo szkoleń | rozmowa z przełożonym, szkolenie indywidualne, ewentualnie zmiana uprawnień (np. dodatkowa akceptacja przelewów) |
| Świadome obejście znanej procedury (przelew bez weryfikacji, przekazanie hasła mimo zakazu) lub ukrycie incydentu | tu – po wysłuchaniu i z zachowaniem procedury – można rozważyć upomnienie lub naganę |
Zwróć uwagę, że w ostatnim wierszu karze się za złamanie procedury, a nie za to, że dał się oszukać. To ta sama zasada, którą stosuje się przy prawdziwych incydentach.
Jak to zapisać w zasadach firmy
- Polityka testów phishingowych – informacja, że firma prowadzi symulacje, w jakim celu, jakie dane są zbierane, kto ma do nich dostęp i jak długo są przechowywane.
- Zasada „zgłoszenie nigdy nie jest karane” – zapisana wprost i powtarzana przez zarząd. Bez tego reszta nie zadziała.
- Procedury, za których złamanie grożą konsekwencje – krótka lista: weryfikacja zmian numerów kont, zasada dwóch osób przy pilnych przelewach, zakaz przekazywania haseł i kodów MFA, obowiązek zgłoszenia incydentu.
- Raporty zbiorcze – zarząd dostaje wyniki według działów i trendów (odsetek kliknięć, odsetek i czas zgłoszeń), a nie listę nazwisk.
- Uczciwe testy – bez przynęt, które budzą realny niepokój lub obiecują rzeczy, których firma nie da (np. „premia świąteczna”, „zmiany w wynagrodzeniach”, „wyniki badań lekarskich”). Takie kampanie podkopują zaufanie bardziej, niż uczą.
Najważniejszy wskaźnik
Zamiast pytać „ile osób kliknęło?”, pytaj: „ile minut minęło od wysłania kampanii do pierwszego zgłoszenia?” Jeśli to kilka minut, zespół bezpieczeństwa zdąży zablokować prawdziwy atak, zanim kliknie ktoś z dostępem do kont bankowych. Ten wskaźnik rośnie tam, gdzie ludzie się nie boją – i spada tam, gdzie za wpadkę grozi nagana.
Szerzej o warstwach ochrony – technice, MFA, procedurach i szkoleniach – pisałem w artykule Czy da się skutecznie ochronić firmę przed phishingiem?, a o innych zagrożeniach w tekście Czego jeszcze obawiać się oprócz phishingu?.
Pomagam firmom zaplanować i przeprowadzić testy phishingowe w sposób, który buduje kulturę zgłaszania zamiast strachu – razem z polityką, procedurami i raportowaniem dla zarządu. Porozmawiajmy.
Źródła: Kodeks pracy, art. 22³ i art. 108–113 (Standardy Prawa – art. 108, e-prawnik.pl – odpowiedzialność porządkowa, Gazeta Prawna – monitoring pracowników 2026); CREST – Simulated phishing and employee cybersecurity behaviour; Lain, Kostiainen, Čapkun – Phishing in Organizations (ETH Zurich); Expert Insights – badanie UC San Diego Health, Black Hat 2025. Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej; stan na listopad 2026 r.